5 गुंठे क्षेत्रात निशिगंध (रजनीगंधा) लागवड मार्गदर्शन

लेख: प्रा. ऋषिकेश औताडे, श्रीरामपूर, महाराष्ट्र (9960553407)

1. पीक परिचय

निशिगंध (Tuberose / Rajnigandha) हे सुगंधी फुलांचे बहुवर्षीय पीक असून एकदा लागवड केल्यास 2 ते 3 वर्षे उत्पादन घेता येते. हार, वेणी, पुष्पगुच्छ, सुगंधी अर्क (Essential Oil) आणि कंद विक्रीसाठी या पिकाला चांगली बाजारपेठ उपलब्ध आहे.

2. क्षेत्रफळ

• 1 गुंठा = 1,089 चौ. फूट
• 5 गुंठे = 5,445 चौ. फूट
• सुमारे 506 चौ. मीटर

3. हवामान व जमीन

• मध्यम ते उष्ण हवामान योग्य.
• पाण्याचा निचरा होणारी हलकी ते मध्यम जमीन निवडावी.
• जमिनीचा सामू (pH) 6.5 ते 7.5 असावा.

4. लागवडीचा कालावधी

• एप्रिल ते मे महिना सर्वोत्तम.
• जून-जुलैमध्येही लागवड करता येते.
• पावसाळ्याच्या सुरुवातीला लागवड केल्यास उत्पादन चांगले मिळते.

5. जाती

सिंगल प्रकार

• शृंगार
• अल्का प्रज्वल
• फुले रजनी
• स्थानिक सिंगल

डबल प्रकार

• सुवासिनी
• वैभव
• फुले रजत
• स्थानिक डबल

व्हेरिगेटेड प्रकार

• सुवर्ण रेखा
• रजत रेखा
• सिक्कीम लोकल

6. कंद निवड

• 2.5 ते 3.0 सेमी व्यासाचे
• 20 ते 30 ग्रॅम वजनाचे
• रोगमुक्त व निरोगी कंद निवडावेत.

कंद प्रक्रिया

लागवडीपूर्वी कंद 0.2% ताम्रयुक्त बुरशीनाशक द्रावणात 15 ते 20 मिनिटे बुडवून सावलीत वाळवावेत.

7. लागवडीचे अंतर

• ओळ ते ओळ : 30 सेमी
• रोप ते रोप : 30 सेमी
• लागवड खोली : 5 ते 7 सेमी

लागणारे कंद

5 गुंठ्यासाठी अंदाजे:

• 5,000 ते 6,000 कंद

8. जमीन तयारी

• दोन ते तीन खोल नांगरण्या कराव्यात.
• चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट मिसळावे.
• वाफे तयार करून लागवड करावी.

9. खत व्यवस्थापन

5 गुंठ्यासाठी शिफारस

• कुजलेले शेणखत / कंपोस्ट : 2 ते 2.5 टन
• नत्र (N) : 10 किलो
• स्फुरद (P₂O₅) : 7.5 किलो
• पालाश (K₂O) : 10 किलो

खत देण्याची पद्धत

लागवडीच्या वेळी:

• 2.5 किलो नत्र
• संपूर्ण स्फुरद
• संपूर्ण पालाश

उर्वरित 7.5 किलो नत्र:

• 30 दिवसांनी
• 60 दिवसांनी
• 90 दिवसांनी

तीन समान हप्त्यांत द्यावे.

जैविक खते

• ॲझोटोबॅक्टर
• पीएसबी (Phosphate Solubilizing Bacteria)
• ट्रायकोडर्मा

प्रत्येकी सुमारे 250 ग्रॅम ते 500 ग्रॅम शेणखतात मिसळून वापरावे.

10. पाणी व्यवस्थापन

लागवडीनंतर लगेच पाणी द्यावे.

हंगाम	पाणी अंतर
पावसाळा	10-12 दिवस
हिवाळा	8-10 दिवस
उन्हाळा	5-6 दिवस

• ठिबक सिंचन सर्वात फायदेशीर.
• फुलदांडे येताना पाण्याची कमतरता होऊ देऊ नये.

11. तण नियंत्रण

• पहिली खुरपणी : 30 दिवसांनी
• दुसरी खुरपणी : 60 दिवसांनी
• आवश्यकतेनुसार तण नियंत्रण करावे.

12. रोग व कीड व्यवस्थापन

प्रमुख रोग

• कंद कुज
• पानांवरील डाग

उपाय

• रोगमुक्त कंद वापरावेत.
• योग्य निचरा ठेवावा.
• ताम्रयुक्त बुरशीनाशकाची फवारणी करावी.

13. फुलांची काढणी

कंद लागवडीनंतर:

• 3 ते 4 महिन्यांनी फुले येण्यास सुरुवात होते.

काढणी वेळ

• सकाळी 5 ते 8
  किंवा
• संध्याकाळी 6 ते 7

स्पाइक काढणी

खालची 2 ते 3 फुले उमलल्यानंतर दांडा कापावा.

14. उत्पादन

5 गुंठ्यात

फुलदांडे (Spikes)

• 20,000 ते 30,000 स्पाइक्स

सुटी फुले

• सुमारे 350 ते 500 किलो

15. बाजारभाव

प्रकार	दर
कमी	₹1.5 प्रति स्पाइक
सरासरी	₹3 प्रति स्पाइक
चांगला	₹5 प्रति स्पाइक
सणासुदीला	₹5 ते ₹10 प्रति स्पाइक

16. अंदाजे खर्च (5 गुंठे)

बाब	खर्च (₹)
कंद (6000 × ₹6)	36,000
जमीन तयारी	3,000
शेणखत/वर्मी कंपोस्ट	4,000
रासायनिक खत	2,500
लागवड मजुरी	2,000
तण नियंत्रण व निगा	2,500
सिंचन	1,500
काढणी व वाहतूक	3,000
एकूण खर्च	₹55,000

17. अपेक्षित उत्पन्न

परिस्थिती	उत्पन्न
कमी भाव	₹30,000 – ₹45,000
सरासरी भाव	₹60,000 – ₹90,000
चांगला भाव	₹1,00,000 – ₹1,50,000

18. निव्वळ नफा

परिस्थिती	निव्वळ नफा
कमी भाव	₹0 – ₹10,000
सरासरी भाव	₹25,000 – ₹55,000
चांगला भाव	₹65,000 – ₹1,15,000

19. अतिरिक्त उत्पन्न

• कंदांची संख्या दरवर्षी वाढते.
• 2 ते 3 वर्षांनी कंद विक्रीतून ₹20,000 ते ₹50,000 अतिरिक्त उत्पन्न मिळू शकते.
• सुटी फुले व सुगंधी अर्क निर्मितीतूनही अधिक नफा मिळू शकतो.

20. नवीन शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या सूचना

1. ठिबक सिंचन वापरा.
2. लागवडीपूर्वी भरपूर सेंद्रिय खत द्या.
3. बाजारपेठेची आगाऊ व्यवस्था करा.
4. दर्जेदार व रोगमुक्त कंद वापरा.
5. फुल विक्रीसोबत कंद विक्रीचे नियोजन करा.
6. एकाच लागवडीवर 2 ते 3 वर्षे उत्पादन घेता येते.

निष्कर्ष

5 गुंठे क्षेत्रात सुमारे 5,000 ते 6,000 कंदांची लागवड करून योग्य व्यवस्थापनाखाली ₹40,000 ते ₹1,00,000 पेक्षा अधिक निव्वळ नफा मिळवता येतो. कंद विक्रीचा अतिरिक्त फायदा असल्यामुळे निशिगंध हे कमी क्षेत्रात जास्त उत्पन्न देणारे उत्कृष्ट व्यावसायिक फुलपीक आहे.